Útigangsmaðurinn

Hér birtist þýðing Ugluspegils á sögunni The bum eftir Somerset Maugham. Ugluspegill verður að viðurkenna að þetta er ekki ein af bestu sögunum hans, en hafði sig þó í að snara henni á íslensku. Athugið að upplifun sögunnar er mun sterkari ef þið prentið hana út og lesið hana í þægilegum stól með kakóbolla.



---

Guð má vita hversu oft ég kvarta yfir því að hafa ekki helminginn af þeim tíma sem ég þarf til að gera helminginn af þeim hlutum sem ég vil gera. Ég gat ekki munað hvenær ég hafði síðast næði fyrir sjálfan mig. Ég hef líka oft hugsað í gamni hvernig það sé að eyða heilli viku - í gjörsamlega ekki neitt. Þegar flestir eiga frí eru þeir í staðinn fyrir að vera uppteknir að vinna uppteknir við að spila golf, fara á hestbak, spila tennis, synda eða spila fjárhættuspil, en ég sá sjálfan mig gera bókstaflega ekki neitt. Ég myndi slæpast um á morgnana, liggja í leti eftir hádegi og slappa af á kvöldin. Hugur minn myndi tæmast og endurnýjast, og hver klukkustund væri eins og hreinsiklútur sem þurrkaði út krotið á honum. Því tíminn líður svo fljótt og hann kemur aldrei til baka. Hann er það dýrmætasta sem manni hlotnast og að slæpast er því eitt æðsta form munaðar sem maður getur leyft sér. Kleópatra leysti upp nær ómetanlega perlu í víni, en hún lét Antoníus drekka það; þegar maður eyðir einhverju ómetanlegu tekur maður bikarinn sem perlan er uppleyst í og þeytir innihaldinu í gólfið. Gjörningurinn er mikill og eins og allir miklir gjörningar absúrd. Það er að sjálfsögðu afsökunin fyrir honum sjálfum. Í þessari viku sem ég hafði lofað mér skyldi ég að sjálfsögðu lesa, því fyrir bókaorm er lestur eins og efni sem hann er háður; ef hann hættir að fá lesefni verður hann taugaóstyrkur, skapbráður og eirðarlaus; síðan rétt eins og vínsveltur alkóhólisti lætur sér nægja kardimommudropa eða tréspíra lætur bókaormurinn sér nægja fimm ára gamalt dagblað eða sjónvarpsdagskrána. En almennilegan rithöfund vantar sjaldnast lesefni. Ég vildi gera minn “lestur” að annars konar gerð af slæpingi. Ég ákvað að ef sá dagur rynni upp þar sem ég gæti notið þess að slæpast í friði hefði ég náð ákveðnu takmarki sem hafði alltaf freistað mín, en hingað til hafði ég aðeins rekið nefið inn í hinn ókannaða heim þess að lesa heildarverk Nick Carter.

Nú hafði ég alltaf hugsað mér að eyða svona viku í fyrirfram ákveðnu umhverfi en ekki einhverjum ófyrirséðum aðstæðum. Þarna hafði ég bókstaflega ekkert að gera og reyndi að gera gott úr því(eins og einhver sem maður kynnist á gufuskipi í Kyrrahafinu og býður kannski heim til sín í London og svo birtist hann upp úr þurru með troðfullar ferðatöskur) og ég var meira en lítið undrandi. Ég var sem sagt kominn til Vera Cruz frá Mexíkóborg og hugðist taka eina af Ward ferjunum til Yucatán, og uppgötvaði mér til blandinnar armæðu að hafnarverkamenn höfðu farið í verkfall og ferjunni myndi seinka. Ég var sem sagt fastur í Vera Cruz.

Ég bókaði herbergi á Hotel Diligencias með útsýni yfir la plaza eða torginu, og eyddi morgundeginum í að svipast um bæinn. Ég rölti niður hliðargötur og kíkti inn í lítil götuport. Ég eigraði um inni í bæjarkirkjunni, hún var listilega gerð með alls kyns ufsagrýlum og steinbogum; hinn salti vindur og hin skæra sól höfðu unnið á hinum miklu veggjum í gegnum aldirnar og hvolfþak kirkjunnar var alsett hvítum og bláum tíglum. Síðan komst ég að því að ég hafði séð allt sem vert var að skoða svo ég settist í forsæluna á markaðnum sem umlukti þetta plaza og pantaði mér drykk. Sólin skein skært á plaza-ið og virtist ekki sýna neina miskunn. Kókóspálmarnir drúptu höfði nær rykfallnir og linir. Stórir svartir gammar tylltu sér á þá eitt augnablik, flögruðu til jarðar að ná sér í eitthvert æti og flugu síðan upp í kirkjuturninn. Ég horfði á alls kyns fólk ganga yfir torgið, svertingja, indíána, kreóla og spánverja, það er að segja þessa frá Karabíahafi, og hér mátti sjá alls kyns liti og þjóðerni. Eftir því sem leið á morguninn settust fleiri við borðin í kringum mig, aðallega karlmenn í hvítum léreftisbuxum að fá sér drykk fyrir hádegismatinn en einnig kófsveittir menn sem klæddust svörtu vegna atvinnu sinnar. Lítil hljómsveit skipuð gítarleikara, blindum manni sem lék á fiðlu og harmonikkuleikara spilaði rag-time tónlist og eftir hvert lag gekk gítarleikarinn um meðal fólksins með lítinn bakka.

Þrátt fyrir að vera búinn að kaupa eintak af bæjarblaðinu var ég spurður af blaðsölumönnunum hvort ég vildi annað eintak og neitaði spurningum að minnsta kosti tuttugu götubarna um hvort þau mættu pússa skóna mína. Þar sem ég hafði heldur enga skiptimynt gat ég ekki annað en hrist vandræðalega hausinn þegar betlarar sem gáfu engum á torginu frið teygðu fram hendurnar. Litlar indíánakonur í tötralegum klæðum með kornabarn bundið á bakinu fórnuðu höndum í áttina að mér og muldruðu einhvers konar þulur; blindir menn voru leiddir að borðinu mínu af litlum drengjum og hinir höltu og fötluðu sýndu sár sín og þá örkumlun sem annað hvort náttúran eða slysfarir höfðu veitt þeim. Hálfnakin og vannærð börn grétu án afláts í von um að fá einhverja smáskildinga. En þetta fólk fylgdist þó allt með feitum lögregluþjóni sem gæti skyndilega anað að því og veitt því högg með svipu sem hann hélt á. Þá flúði það í burtu örmagna og sneri ekki til baka fyrr en hann hafði fengið sér kríublund.

En skyndilega beindist athygli mín að útigangsmanni, sem öfugt við alla hina svarthærðu sem sátu í kringum mig, hafði eldrautt hár og skegg. Tjásulega skeggið hans og langa hár leit út fyrir að hafa verið látið afskiptalaust í marga mánuði. Hann var bara í gallabuxum og hlýrabol sem litu svo tötralega út að þau rétt löfðu utan á honum. Og ég hef aldrei nokkurn tímann séð jafn horaðan mann. Hann var ekkert nema skinn og bein og gegnum tötrana mátti sjá hvert einasta rif úr mílu fjarlægð og nærri því talið æðarnar á fótum hans. Hann var greinilega sá aumkunarverðasti af þessum snautlega hóp. Hann var ekki svo gamall, varla meira en fertugur og ég spurði sjálfan mig hvernig í ósköpunum örlögin hefðu komið honum fyrir hér. Það var skrýtið að hugsa til þess að þessi maður gæti bókstaflega ekki unnið hörðum höndum þó hefði hann atvinnu. Og hann var sá eini af þeim sem sagði ekki neitt. Allir hinir aumkuðu sig eins og mest þeir gátu og þótt enginn gæfi þeim ölmusu héldu þeir áfram þangað til einhver hreyfði styggðaryrðum að þeim. Þessi sagði ekki orð. Ég býst við því að hinn niðurdregni svipur á honum segði allt sem segja þurfti. Hann rétti ekki einu sinni út höndina heldur horfði bara á mann með þvílíku vonleysi bæði í augum hans og öllum líkamsburðum. Það var næstum því einum of, hann stóð þögull og hreyfingarlaus og síðan án þess að vekja á sér athygli færði hann sig að næsta borði. Ef hann fékk ekki neitt sýndi hann hvorki vonbrigði eða reiði, og ef einhver lét hann fá smápening steig hann lítið skref fram, teygði út grindhoruðu hönd sína, tók peninginn án þess að segja orð og hélt síðan áfram. Ég hafði ekkert að gefa honum og þegar hann kom til mín, hristi ég höfuðið svo hann þyrfti ekki að bíða þar til eilífðarnóns.

“Dispense Usted por Dios”, sagði ég, þennan venjulega frasa frá Castillínu sem Spánverjar nota þegar þeir segja nei við betlara.

En hann hirti ekkert um hvað ég sagði. Hann stóð fyrir framan mig, jafnlengi og við hin borðin og leit á mig með sorgmæddum augum.

Ég hef aldrei séð jafn snautlega manneskju. Það var eitthvað í framkomu hans sem næstum því hræddi mann og hann leit ekki út fyrir að vera alveg heill á geði.

Að lokum hélt hann áfram. Nú var klukkan orðin eitt og ég fékk mér hádegisverð. Og þegar ég vaknaði eftir að hafa tekið mína síestu var enn þá kæfandi heitt úti, en þetta plaza freistaði mín þó eftir að svalur andvari læddist inn um gluggann þegar leið á daginn. Ég settist við annað borð á torginu og pantaði mér stóran drykk. Fólk fyllti nú næstum hliðargöturnar, nær öll borðin á veitingastöðunum voru þétt setin og hjá söluturninum á miðju torginu byrjaði hljómsveitin aftur að spila. Mannfjöldinn varð sífellt þéttari. Á bekkjum upp við húsin sat fólk í hnöppum eins og vínber á vínberjaklasa. Alls staðar mátti heyra óm af líflegum samræðum. Stóru svörtu gammarnir flugu skrækjandi yfir öllu, steyptu sér niður ef þeir sáu eitthvað ætilegt eða vöppuðu í burtu til að verða ekki fyrir gangandi fólki. Þegar húmaði að söfnuðust þeir allir saman í hóp og sveimuðu í kringum kirkjuturninn gargandi í sífellu; síðan komu þeir sér letilega fyrir á staurum og rám á kirkjunni. Ég var aftur spurður af útigangsfólki hvort hreinsa mætti skóna mína, blaðsöludrengir þrýstu að mér fréttapésum og betlarar vældu næstum því frekjulega um ölmusu. Ég sá aftur þennan skrýtna rauðskeggjaða náunga og fylgdist með honum standa hreyfingarlaus, fullan af vorkunnsemi og uppgjöf, fyrir framan hvert borðið á fætur öðru. Hann staðnæmdist ekki við borðið mitt. Ég býst við því að hann hafi munað eftir mér frá því um morguninn og talið það gagnslaust að reyna aftur.

Maður sér ekki rauðhærðan Mexíkana á hverjum degi, og af þeirri ástæðu að ég hafði aðeins séð svona manngerðir í Rússlandi reyndi ég að muna hvort ég hefði séð hann einhvern tímann þar. Það passaði að minnsta kosti nógu vel við hið rússneska hugarfar að hann hafi leyft sér að sökkva svo djúpt í vonleysi. Samt hafði hann ekki rússneskt andlit, hinir mögru andlitsdrættir hans voru of skýrir til þess, og bláu augun voru ekki beinlínis gersk; ég velti því fyrir mér hvort hann gæti verið sjómaður, annað hvort enskur, skandinavískur eða amerískur sem hafði endað hérna og smám saman drabbast niður í þessar hræðilegu aðstæður. Nú hvarf hann. Þar sem bókstaflega ekkert var að gera á þessum stað sat ég kyrr þangað til ég varð aftur svangur, og þegar ég hafði fengið mér að borða kom ég aftur. Ég sat og sat þangað til heimamenn ákváðu að fara í háttinn. Þetta hafði verið langur dagur og ég hugsaði með sjálfum mér hvað mér væri ætlað að dvelja lengi hér.

En eftir að hafa farið að sofa rumskaði ég fljótlega aftur og gat með engu móti fest blund. Það var kæfandi loft í herberginu. Ég opnaði gluggahlerana og horfði út á kirkjuna. Það sást hvergi tunglskin, en stjörnurnar skinu nógu skært til að ég gæti rétt greint útlínur hennar. Gammarnir sátu þétt saman á turnspírunum og á krossinum á kirkjuhvelfingunni og tvístigu við og við. Birtan, ef svo mætti kallast, var næstum því ónáttúruleg. Og skyndilega, ég hef ekki hugmynd hvers vegna, fór ég að hugsa um þessa rauðhærðu fuglahræðu og mér fannst eins og ég hefði séð hann einhvers staðar áður. Tilfinningin var svo sterk að ég gat með engu móti sofnað. Ég var nær viss um að hafa rekist á hann áður, en gat ómögulega sagt til um hvar eða hvenær. Ég reyndi að ímynda mér umhverfið þar sem ég hefði séð hann, en það eina sem kom upp í huga mér voru óljósar útlínur í þokukenndum bakgrunni. Þegar nálgaðist dagrenningu róaðist ég aðeins og náði að sofna.

Ég eyddi öðrum deginum í Vera Cruz á nákvæmlega sama hátt og þeim fyrsta. Ég skyggndist þó um eftir rauðhærða betlaranum, og þegar hann stóð við nærliggjandi borð horfði ég á hann með rannsakandi augnaráði í von um að geta endurvakið einhverjar minningar. En án árangurs. Gæti ég kannski haft rangt fyrir mér eins og gerist stundum þegar heilinn vinnur ekki rétt að hann mistúlki einhvern atburð og ég haldi þar af leiðandi að ég hafi gert eða séð einhvern tiltekinn hlut áður? Ég gat þó ekki sætt við mig að ég hefði ekki rekist á hann einhvers staðar. Ég braut heilann óralengi um þetta. Ég var núna handviss um að hann væri annað hvort frá Bandaríkjunum eða Bretlandi. En ég var tregur við að ávarpa hann. Það pirraði mig óskaplega að geta ekki komið honum fyrir mig, eins og þegar maður reynir að muna eitthvert nafn sem maður hefur á fremsta hlunni en án árangurs.

Dagurinn leið.

Næsti morgunn rann upp. Hann varð að hádegi og síðan að kvöldi. Þetta var sunnudagur og plaza-ið var nú þéttsetnara en nokkru sinni fyrr. Borðin upp við húsveggina voru troðin. Eins og venjulega var rauðhærði betlarinn þarna, þessi niðurdrepandi þögla mannleysa í gauðslitnum tötrum og með dapurlegt svipmót. Hann stóð tveimur borðum frá mér og bað um ölmusu án þess að sýna svipbrigði eða segja nokkurt orð. Þá sá ég skyndilega lögreglumanninn, sem gerði stöku sinnum tilraunir til að halda öllum þessum flækingum frá almenningi, koma að honum og lemja hann þéttingsfast með svipu. Magur líkami hans kipptist til en að öðru leyti gaf hann ekki frá sér neitt sársaukahljóð eða önnur viðbrögð; það var eins og hann samþykkti bara svíðandi höggið eins og annan lífsins vanagang, og með hægum hreyfingum staulaðist hann burt. En þessi harkalega aðgerð lögreglumannsins hafði einnig komið höggi á minnið mitt og allt í einu mundi ég.

Ekki hvað hann hét, það er að segja, en allt annað. Hann hlýtur að hafa kannast við mig, því ég hef ekki breyst svo mikið í tuttugu ár, og það hefur verið ástæðan fyrir að hann stóð svo lengi fyrir framan borðið mitt daginn sem ég kom. Já, það voru liðin tuttugu ár síðan ég sá hann síðast. Það árið eyddi ég vetrinum í Róm og á hverju kvöldi var ég vanur að borða á veitingastað í Via Sistina þar sem maður gat fengið frábærar makkarónur og gott vín. Einn hópur af fastagestum voru breskir og bandarískir listnemar ásamt nokkrum rithöfundum, og við vorum vanir að sitja langt fram á kvöld í líflegum umræðum um bókmenntir og listir. Hann kom yfirleitt á staðinn í fylgd með vini sínum, einhverjum ungum málara. Þarna var hann aðeins ungur strákur, sennilega ekki eldri en tuttugu og tveggja; og leit nokkuð vel út með sín bláu augu og vel byggða nef og sitt rauða hár. Ég man eftir að hann talaði heilmikið um Mið-Ameríku, hann starfaði hjá ávaxtafyrirtæki þar um slóðir en hafði hætt þar til að gerast rithöfundur. Hann var ekki sérlega vinsæll meðal okkar því hann leit stórt á sig og við vorum ekki orðnir nógu þroskaðir til að umbera það. Honum fannst við vera bara smásíli í sjónum og hikaði ekki við að segja það. Það fór í taugarnar á okkur, en okkur grunaði þó í laumi að hann hefði kannski efni á því. Eða væri það nokkuð sennilegt að hin meinta snilligáfa hans væri úr lausu lofti gripin? Hann hafði jú fórnað öllu fyrir ritstörfin. Hann trúði svo sterkt á sjálfan sig að það hafði áhrif á þá sem hann umgengst.

Ég minntist andagiftarinnar, þróttsins, óbilandi traustsins og sjálfsálitsins. Það var nær fáránlegt að hugsa til þess að þetta væri sami maðurinn, og samt var ég svo viss um það. Ég stóð upp, borgaði drykkinn og fór út á plaza-ið að finna hann. Hugsanir mínar voru í uppnámi; satt best að segja var ég alveg steinhissa. Ég hafði hugsað af og til hvar hann gæti verið niðurkominn í dag og að sjálfsögðu aldrei grunað að hann lifði við þessar ömurlegu aðstæður. Það eru hundruðir ef ekki þúsundir ungs fólks sem stinga sér í hina djúpu laug listaheimsins með bjartan vonarglampa í augum; en í flestum tilvikum verður það að sætta sig við meðalmennskuna og og finna sér mátulega hillu í lífinu. En þetta var hræðilegt. Ég spurði sjálfan mig hvað hefði eiginlega gerst. Hvaða vonir hefðu farið forgörðum, hvers konar vonbrigði hefðu brotið hann niður og hvaða týndu tálsýnir malað hann mélinu smærra. Ég spurði sjálfan mig hvort eitthvað væri hægt að gera. Ég gekk um torgið. Hann var ekki við borðin og það var engin von um að finna hann í mannþrönginni í kringum hljómsveitina. Nú fór að skyggja og ég var smeykur um að missa endanlega af honum. Síðan fór ég fram hjá kirkjunni og þar sat hann á tröppunum. Ég get varla lýst því hversu veikburða hann leit út. Örlögin höfðu sett hann á píslarbekk, teygt hann og togað til hins ítrasta og síðan fleygt honum blóðugum á þessar tröppur. Ég gekk að honum.

“Manstu eftir Róm?” spurði ég.

Hann hreyfði sig ekki. Hann svaraði ekki. Það var engu líkara en ég stæði ekki þarna. Bláu og tómlegu augun hans horfðu letilega í átt að gömmunum sem görguðu og rifust um eitthvað á neðstu kirkjuþrepunum. Ég vissi ekki hvað ég átti að gera. Svo ég tók gulan peningaseðil úr vasanum og lét í lófa hans. Hann leit ekki á hann. En hönd hans hreyfðist ofurlítið, beinaberu fingurnir lukust um seðilinn og krumpuðu hann saman; hann gerði litla kúlu úr honum og eftir að hafa rúllað henni á þumalfingurinn skaut hann kúlunni út í loftið í átt að gömmunum. Ég sneri mér óafvitandi við og sá einn af þeim ná í kúluna og flögra burt með hana í gogginum ásamt tveimur öðrum. Þegar ég sneri mér aftur til baka var maðurinn horfinn.

Ég var þrjá daga í viðbót í Vera Cruz. Ég sá hann aldrei aftur.